4 Vergunningvrij bouwen en ruimtelijke kwaliteit

Gemeentelijk erfgoedbeleid:

aanwijzing van monumentale panden en terreinen

1. Tekst uit de Handreiking Vergunningvrij Bouwen en Ruimtelijke Kwaliteit
2. Voorbeeldteksten

Gemeentelijke erfgoedverordening

De regels voor het kleine vergunningvrije bouwen gelden generiek over het hele land. Het rijk heeft de gemeenten geen beleidsruimte gelaten om in bepaalde gebieden deze kleine vergunningvrije bouwwerken te verbieden. Daar geldt één uitzondering op: vergunningvrij bouwen is namelijk niet aan de orde in, op, bij of aan monumenten. Het doet er niet toe of die monumenten zijn aangewezen door het rijk, door de provincie of door de gemeente. Indien een gebouw op grond van de gemeentelijke erfgoedverordening en vanwege zijn cultuurhistorische waarde als gemeentelijk monument is aangewezen, dan is ook voor kleine bijgebouwen, dakkapellen en serres een vergunning voor het bouwen en daarmee een welstandsbeoordeling vereist.
Ook in door het rijk aangewezen beschermde stads- en dorpsgezichten is vergunningvrij bouwen niet toegestaan. Op de aanwijzing van zulke gezichten heeft de gemeente echter weinig invloed. In gemeentelijke beschermde gezichten is vergunningvrij bouwen wel toegestaan.
Er zijn enige gemeenten die in hun erfgoedverordening cultuurhistorisch waardevolle terreinen en structuren hebben aangewezen als beschermd gemeentelijk monument. Te denken valt bijvoorbeeld aan landgoederen of waardevolle stedenbouwkundige ensembles waarin niet alleen de bebouwing, maar ook de structuur als zodanig monumentaal is (tuindorpen, bijvoorbeeld, of open strokenverkaveling). Aangezien het hier een gemeentelijk monument betreft, is voor het bouwen een omgevingsvergunning nodig. Op die manier kan voorkomen worden dat bijvoorbeeld belangrijke zicht-assen met vergunningvrije bijgebouwen worden geblokkeerd.
Er is de afgelopen tijd enige discussie ontstaan hoe ver de beschermende werking van een tot monument aangewezen terrein strekt. Er is onderzocht of over deze werkwijze en interpretatie jurisprudentie bestaat, waardoor bevestigd of ontkend wordt dat in een monumentaal terrein ook alle gebouwen beschouwd moeten worden als gemeentelijk monument, maar dat heeft tot dusverre geen enkele uitspraak aan het licht gebracht. Juristen van het ministerie van Infrastructuur & Milieu en van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed betwijfelen echter sterk of deze handelwijze in de rechtszaal overeind zal blijven. De bedoeling van de bescherming van een terrein of structuur is immers het beschermen van de (onder-)grond, bijvoorbeeld vanwege archeologische waarden, of van een bijzondere parkaanleg. De uitbreiding tot stedenbouwkundige structuren gaat al een stap verder: zo’n structuur bestaat immers niet alleen bij de gratie van het stratenpatroon, maar ook van de hoogte, maat en vorm van de gebouwen.
Overigens is het uiteraard alleen mogelijk om een terrein of structuur op deze manier te beschermen, als daarvoor valide cultuurhistorische argumenten bestaan.


2. Voorbeeldteksten

In veel erfgoedverordeningen komt de volgende tekst voor (of een variant daarop), die letterlijk ontleend is aan de model-erfgoedverordening van de VNG:

Bron:

Erfgoed-verordening Meppel 2010

Artikel 1. Begripsbepalingen

Deze verordening verstaat onder:

a. gemeentelijk monument: een overeenkomstig deze verordening als beschermd gemeentelijk monument aangewezen:

1. zaak, die van algemeen belang is wegens zijn schoonheid, betekenis voor de wetenschap of cultuurhistorische waarde;

2. terrein dat van algemeen belang is wegens een daar aanwezige zaak bedoeld onder 1;

b. gemeentelijke monumentenlijst: de lijst waarop zijn geregistreerd de overeenkomstig deze verordening als gemeentelijk monument aangewezen zaken of terreinen bedoeld in onderdeel a;

 

Bron:

Brief van de gemeente Zeist over effecten van de plaatsing van een structuur op de gemeentelijke monumentenlijst

Woningcorporatie De Seyster Veste bouwt 73 woningen aan de Schaerweijdelaan, een gebied dat blijkens de Erfgoedverordening van Zeist als structuur voorkomt op de gemeentelijke monumentenlijst. De corporatie verzoekt om die structuur van de lijst af te halen, omdat aan de nieuwe bewoners als optie meegegeven zal worden de plaatsing van een uitbouw of een dakkapel aan de achterzijde. Normaliter is dat vergunningvrij, maar in Zeist niet, omdat het hier om een monumentaal beschermde structuur gaat. In het gehele gebied dat zo beschermd is, is vergunningvrij bouwen niet toegestaan, ook het 'kleine vergunningvrij bouwen' niet.

Het is de bedoeling dat voor dit gebied komend jaar een nieuw bestemmingsplan van kracht wordt, en dan komt er een einde aan de bescherming van de structuren via de erfgoedverordening. Zeist besluit om vooruitlopend op die bestemmingsplanwijziging inderdaad deze structuren van de monumentenlijst af te halen.